Bütün yenilikləri Facebook səhifənizdə izləyin. Yalnız "Bəyənirəm" edin.

19:02 - 17.12.2018  
Dilim-dilim edilmiş dilimizin dilçəyi
Tarix: 20-01-2018, 10:27 | Bölmə: Xəbərlər » Mədəniyyət

Orfoqrafiya lüğətinin yenilənməsi arı yuvasına uzadılmış çubuq effekti verib.

Dilim-dilim edilmiş dilimizin dilçəyiMediada, sosial şəbəkələrdə minlərlə adam lüğətə yeni sözlər əlavə edilməsini, bəzi sözlərin yazılış qaydasının dəyişməsinə dair fikirlər bildirir.

Düzdür, bu fikirlərin çoxu mizah-məzhəkə səciyyəsi daşıyır, ironiyadan, lağlağıdan ibarətdir, ancaq yenə də bunu sözün düzünün zarafatla deyilməsi ibarəsinin hikmətinə bağlayaraq ciddiyə almaq olar.

Bu müzakirələr çox faydalıdır. Anlaşılır ki, biz yavaş-yavaş dilimizi unudurmuşuq. Dilçilik İnstitutunun bu təşəbbüsü dilimizi bilən və sevən insanların damarına bərk toxunub.

Nəticədə adi oxuma-yazma bilənlərdən tutmuş ta dilçi alimlərə, sözlə işləyən jurnalistlərə, müəllimlərə qədər xeyli insan dilimizin zənginliyinə dəlalət edən bir kampaniyaya start veriblər.

Kampaniyanın iş mexanizmi sadədir. Hər kəs öz mahalının dialektində olan sözləri sosial şəbəkədə paylaşır.

Bütün yazıları oxuyursan və əmin olursan: ana dilimiz gerçəkdən də zəngindir, içində xeyli ifadəli, maraqlı, gözəl səslənişi olan sözlər var. Sadəcə, biz onları işlətməyə-işlətməyə unutmuşuq.

Nədənsə, bir çoxlarımız elə bilir ki, köhnə sözlərimizi işlətmək geridəqalmışlıqdır, ən yaxşısı savadlı  görünmək üçün Avropa dillərindən alınmış sözlərdən istifadə etməkdir.

Əlbəttə, elə sözlər var ki, onlar istər-istəməz arxaikləşib. Məsələn, hazırda cəhrədə yun əyirən yoxdursa, avtomatik olaraq, "cəhrə”, "iy” (cəhrənin oxu), "dürgəh” sözlərini işlədən olmayacaq.

Eləcə də hana quraşdırıb xalça toxuyan yoxdursa, "həvə”, "çeşni”, "kirgit” kimi sözlər getdikcə arxaikləşəcək.

Yəni yüz illərin, min illərin məişət texnikası, qab-qacağı, avadanlığı müasir variantları ilə əvəzləndikcə, bu proses gedəcək. Biz su dispenserinə heç vaxt sərnic deməyəcəyik. Çünki dispenser suyu təkcə sərin saxlamır, həm də isti su verir.

Bu cür misalları xeyli artırmaq olar.

Bir də bizdə yanlış bir düşüncə var. Öz doğulduğumuz mahalda intensiv şəkildə işlətdiyimiz sözləri sırf dialekt kəlmələri hesab edərək ədəbi dildə, yazıda-pozuda işlətmirik. Heç demə, həmin sözlər ölkəmizin bütün mahallarında var və işlədilir.

Məsələn, 15-16 il öncə yazılarımdan birində "incəvara” sözü işlətmişdim. Ertəsi gün mərhum yazıçımız Sabir Azəri zəng edib dedi ki, bala, sən qazaxlısanmı. Dedim, yox, qarabağlıyam. Yazıçımız gülə-gülə dedi, yoldaşım dirəşib ki, yox, o qazaxlı olmalıdır, qazaxlı deyilsə, yazısında niyə "incəvara” sözü işlədib.

Azərbaycan dilinin leksikonunun zəngin olduğu mahalımızda bir xeyli kəlmə var ki, əslində onlar dialekt sözləri olmaqdan çıxıb ümumişlək sözlərə çevrilməlidir (eləcə də başqa mahallara aid şivə sözləri hesab etdiyimiz kəlmələr).

Əslində, o sözlərin çoxu qədim və böyük türk dilində var. Başlıca dilçək türk dilidir, sadəcə, bu dil ora-bura qəlpələnib.

Onlardan bir neçəsini bu yazıda izahlı şəkildə verirəm.

Vayqara - daşı, gülləni, sözü necə gəldi atmaq (Anadolu türkcəsində bu söz " yayqara” kimi işlənir);

Səfsələk - sadəlövh, avam adam (Anadoluda - "saf-salak” kimi işlənir və çox yayğındır);

Şikəbərdilik - fırıldaqçılıq, hiyləgərlik (Anadoluda - "şikə yapmaq”);

Teyxa - bütün, bütöv;

Qızırğalanmaq - xəsislik, cimrilik etmək;

İncəvara - yaxşı ki (Bu, bir çox mahallarda işlənən sözdür);

Çıtızdırmaq - xəbərçilik etmək, çatdırmaq;

Mağıl - barı, heç olmasa;

Sertov - pencək (fransızcada - syurtuk);

Nay - şən adam;

Lavarsaq - şit adam;

Kətəməz - inəyin ilk südündən hazırlnan ağartı növü;

Riçal - tut mürəbbəsi (Anadoluda - reçel);

Qaşqa - alın (bu söz bir çox dialektlərdə var);

Qaranəfəs olmaq - təngnəfəs olmaq, tıncıxmaq;

Şəvkinişik - axşam alatoranlığı (Anadoludakı şevk sözünün feili).

Bu, yaddaşımızı izafi şəkildə qurcalamadan, vayqara yazdığımız sözlərdir. Bu cür kəlmələr yüzlərlədir. Həm də araşdırdıqda ortalığa çıxır ki, bizim dialekt sözləri hesab etdiyimiz kəlmələrin identik qarşılığı bir-iki hərf fərqlə Anadolu türkcəsində, hətta qazax, türkmən və özbək türkcələrində var.

Bunlardan başqa, hər mahalda xeyli zərbül-məsəllər də var. Biz o sözləri, ifadələri yazılarımıza, bədii mətnlərimizə gətirsək, həm dilimiz daha ifadəli olar, həm də "leksikonumuz kasaddır” töhmətindən qurtularıq.

P.S. Böyük qırğız yazıçısı Çingiz Aytmatovun "Qiyamət” romanının ana dilimizdə çıxan variantı ruscasından daha ifadəlidir - ona görə ki, dilimizi gözəl bilən tərcüməçi əsərə xeyli dialekt sözləri daxil edib və roman daha oxunaqlı olub.

 

Xəbər 1117 dəfə oxunub






Oxşar xəbərlər

Ermənistan böhran zolağında - Kreml sürprizi
Ramil Usubov “Hacı Mazan”ın rəis oğlunu işdən çıxardı
“ZƏNG VURDUM Kİ, İLHAM, 900 MİLYON LAZIMDIR…” – “Rusiya mənə təzyiq edirdi”
Oqtay Əsədov Türkiyənin vitse-prezidenti ilə görüşüb
Klub prezidentini tənqid etdi, qovuldu
Gürcüstanda yeni Konstitusiya qüvvəyə minib
İraqın şimalında 10 terrorçu zərərsizləşdirilib
Suriyaya sutka ərzində minə yaxın qaçqın qayıdıb
BMT-nin baş katibi: "2019-cu ildə Yəməndə vəziyyət pisləşəcək"
Ağcəbədinin İcra başçısı maşın karvanı ilə kəndə gedir - VİDEO
Azərbaycan iqtidarına qarşı yeni birlik yaranır
Türkiyə HH Qüvvələri 7 terrorçunu məhv etdi
Qarabağda iki erməni əsgəri ağır yaralandı
Çindən Azərbaycana karqo qaydaları dəyişdi
“İslamın 1400 illik çatı” - Səudiyyə ilə İran nüfuz savaşında
Millət vəkili Mübarizə "qatil" deyən psixoloqu YIXIB-SÜRÜDÜ
Ramiz Rövşən Allahın Yer üzünə sevgi məktubudur...
Meksika Prezidenti evtanaziyanı dəstəkləyib
“Azərkosmos” rəsmisi dünyaya işsizliyin gəldiyini dedi
AMEA işçiləri bağ-bostan əkəcəklər
İlyas İsmayılov: - “Ölkə göstərişlərlə idarə olunur”
İnqilab illüziyası müxalifəti rahat buraxmır
Eldar Mahmudov şərikinin ifadəsi ilə həbs edə bilər
Yeni ABŞ səfiri Bakıya nə vaxt gələcək?
Azərbaycanla Aİ saziş imzalamağa yaxınlaşıb
İran-İsrail qarşıdurması müharibəyə çevriləcəkmi?
Qarabağ danışıqlarında “tilsimi” kim qıracaq?
Deputat Kamran Nəbizadə sərxoş halda dava saldı
Xələf Xələfov “diplomat”ını niyə məmur “çanta”sına dəyişdi (?)
Bürclər – 15 dekabr
Ərdoğanla Tramp arasında razılaşma əldə olundu
Prezident onlara general rütbəsi verdi (SİYAHI)
Tramp soyadını dəyişmək istəyir
"Maşın Şou"da səsverməni Murad idarə edir - SƏSYAZISI
Pensiya yaşı növbəti dəfə artırıldı – Cədvəl
Mafioz, xeyriyyəçi yoxsa siyasi OYUNBAZ?! – Elkaponenin növbəti ucuz və şübhəli reklam tryuku…
Azərbaycanda yeni dövlət qurum yarandı (FƏRMAN)
Ruhi: “Gəldiyimi eşidən kimi Sibel Can məni..”
Londonda “sarı jiletlilər” “Vestminstr körpüsü”nü bağlayıb
Prezident Türkiyənin xarici işlər nazirini qəbul edib
Eldar Əzizovun qardaşına yüksək vəzifə verildi
Xətainin icra başçısı vəzifədən çıxarılıb - DOSYESİ
Şaxta babalar əlbəyaxa oldular - VİDEO
Prezident İlham Əliyev Rəcəb Tayyib Ərdoğana başsağlığı verib
Qız qaçıran şəxsin şikayəti rədd edildi və həbsdə qaldı
Sülhəddin Əkbər Elçibəy hakimiyyətinin səhvlərindən danışdı
Prezident Fəxri xiyabanda: "Heydər Əliyevin vəfatının 15-ci ili"
Emin Ağalarovu xanımı belə təbrik etdi - FOTO
Bu il dünyasını dəyişən tanınmışlar (SİYAHI)
"Qarabağ" Londonda "Arsenal"ın qonağı olacaq
Asəf Məmmədovun intihar xəbəri yalan çıxdı
Çin İranla nüvə sazişinin saxlanmasının tərəfdarıdır
Ulduz falı: 13 dekabr
Model plastik əməliyyatlara 1 milyon xərcləyib
BDU-da anım mərasimi - Abel Məhərrəmov çağırılmadı
İbrahim Mehdiyev danışdı - “bu xəbərin əsası yoxdur”/ ÖZƏL
Tereza Mey Britaniyanın baş naziri vəzifəsində qalıb
Adi xörək duzu bu xəstəlikləri müalicə edir
Arif Əsgərovu ayağından asmaq çağırışı
Bakıda lüks butikdən oğurluq - VİDEO
Jirinovski artistləri tənqid edib: "Axı nə qədər olar?"
Klinton Heydər Əliyevlə görüntülərini paylaşdı (VİDEO)
Ermənistana gedən maşınlar yolda qalıb
Əli Həsənov: "Nə qədər Azərbaycan var, Heydər Əliyevin ideyaları yaşayacaq"
İlham Əliyev sərəncam imzaladı
Erməni politoloqun Elçibəylə bağlı bənzətməsinə sərt reaksiya
ABŞ kanadalı sabiq diplomatın Çində tutulmasından narahatdır
Qarabağ Komitəsini niyə “sıxırlar”?
Naxçıvanda şok - İşdən çıxarılan baş nazir müavini intihar etdi!
Mərhum Heydər Əliyevin vəfatından 15 il ötür

Bütün xəbərlər

2018-SARI İT BİZƏ NƏLƏR VƏD EDİR?
love HƏR ŞEY "İT" KİMİ OLACAQ
am DİNAMİK İNKİŞAFIMIZ DAVAM EDƏCƏK
lol HEÇ VECİMƏ DƏ DEYİL
tongue AZƏRBAYCANDAN BAŞ GÖTÜRÜB QAÇACAĞAM
crying TRAMP NEFTİN QİYMƏTİNİ QALDIRMAĞA NAİL OLACAQ
what QARABAĞI GERİ ALACAĞIQ
wink SƏN SAYDIĞINI SAY, GÖR Kİ, FƏLƏK NƏ SAYACAQ
recourse DOLLAR 2 MANATDAN BAHA OLACAQ
angry ACLIQ, YOXSULLUQ GƏLİR
tongue ALLAH BİLİR OLACAĞI...

«    Dekabr 2018    »
BeÇaÇCaCŞB
 
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
 
        Ünvan: Bakı şəhəri, Mətbuat prospekti, 529-cu məhəllə, Azərbaycan nəşriyyatı, 1-ci mərtəbə.
© Müəllif hüquqları qorunur. Məlumatdan istifadə etdikdə istinad mütləqdir. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.
Script time: [0.15266] initstartout [0.00019] initstartin [0.00098] calstart [0.02437] calend [0.00067] topnewsend [0.00458] rsssend [0.00000] ehgend [0.02224] tagsstart [0.00064] tag-initendin [0.00000] initendout [0.00001] weathend [0.00000] end [0.09894]