Bütün yenilikləri Facebook səhifənizdə izləyin. Yalnız "Bəyənirəm" edin.

16:02 - 19.06.2019  
Möhtəşəm yazı: - "Vətənimizin SİMAYİ - MÖHTƏRƏMİ"
Tarix: 30-01-2019, 23:26 | Bölmə: Xəbərlər » Maraqlı

və Cümhuriyyətin banisi M.Ə.Rəsulzadənin anadan olmasının 135 illiyinə

***

1955-ci il martın 7-də şaxtanın iliyə işlədiyi soyuq havada Ankaranın Əsri məzarlığında dərdli və üzücü bir hüzn hökm sürürdü. Səmadakı tutqun buludlar, sanki matəm içində imiş kimi ağır-ağır məzarlığa tərəf axışırdı. Azərbaycan Cümhuriyyətinin banisi, türk dünyasının böyük mütəfəkkiri, ədib və publisist, dünyanın müxtəlif yerlərinə səpələnmiş minlərlə azərbaycanlı mühacirin ümid yeri kimi baxdığı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə burada son mənzilə yola salınırdı. Dəfndə Türkiyənin dövlət və hökumət adamları, mərhumun yaxınları, məsləkdaşları ilə yanaşı, həm də SSRİ-dən və Şərqi Avropa ölkələrindən olan siyasi mühacirlər də iştirak edirdi.

Dəfn mərasimində çıxış edənlər M.Ə.Rəsulzadənin öz xalqının azadlığı, milli haqları və demokratiya uğrundakı dönməz mübarizəsindən, dühasının qüdrətindən danışır, onu bütün ömrü boyu ictimai ideallara sadiq görkəmli siyasi xadim, böyük düşüncə adamı və kristal şəxsiyyət kimi səciyyələndirirdilər. Bu çıxışlar tarixin yaddaşına həkk olunub və onların arasında tatar icmasının liderlərindən olan Abdulla Taymasın həqiqət dolu bu sözləri indi tez-tez sayrışır: "Rəsulzadə öz xalqının azadlığı və istiqlalı uğrunda mübarizədə hər şeyini – rahatlığını, sağlamlığını, ailəsini, nəhayət, bütün həyatını qurban verdi”…

*   *   *

XX əsrin böyük siyasi fırtınaları dövründə yaşamış M.Ə.Rəsulzadənin kəskin dramatik epizodlarla, siyasi yüksəliş və çarpışmalarla  dolu olan zəngin həyatı böyük romanların, əsl Hollivud filmlərinin mövzusudur. O, mətbəədə çalışdığı 17-18 yaşlarından siyasi fəaliyyətə başlamış, artıq 19 yaşında ikən "milli hissləri oyatmaq, rus məktəblərində oxudulmayan türkcəni öyrətmək, çarlıq əleyhinə yazılmış bəyannamələri yaymaq" məqsədilə Bakıda "Müsəlman Gənclik təşkilatı”nı yaratmışdı. Bir il sonra – 1904-cü ilin payızında  Cənubi Qafqazda ilk müsəlman sosial-demokrat təşkilatı "Hümmət”in yaradıcılarından biri və eyni adlı partiya qəzetinin redaktoru olmuşdur.

Bakıda böyük neft bumu ilə yanaşı, həm də ciddi ictimai oyanışın başlandığı bir dövrdə, xüsusən 1905-ci il inqilabından sonra siyasi fəaliyyətini genişləndirən M.Rəsulzadə mətbuatda da maraqlı yazılarla çıxış etməyə başlayır. "Şərqi-Rus”, "Hümmət”, "İrşad”, "Nicat”, "Dəvəti-Qoç”, "Təkamül”, "Yoldaş”, "Füyuzat” kimi aparıcı nəşrlərdə çap olunan publisitik və bədii yazıları ilə cəmiyyətdəki mövcud problemlərə toxunur, toplumun ağır dərdlərini dilə gətirir, o cümlədən  milli geriliyin səbəblərini açıb göstərirdi. Bu yazılarda açıq ifadə olunan siyasi baxışlar, o cümlədən milli kimlik, türkçülük məsələlərinə müasir yanaşmalar, eləcə də xeyriyyə cəmiyyətlərinin işindəki fəal iştirakı, açıq diskussiyalara qoşulması, tərcüməçilik və naşirlik fəaliyyəti Məhəmməd Əmini geniş dairələrdə tanıtmağa başlayır. Təsadüfi deyildir ki, böyük maarifçi H.B.Zərdabinin dəfnində (30 noyabr 1907) Əhməd bəy Ağayev, Əli bəy Hüseynzadə, Qara bəy Qarabəyov kimi böyük nüfuz sahibləri ilə yanaşı, 23 yaşlı M.Ə.Rəsulzadə də çıxış etmişdir.  "Cəmaətin gözlərini açmaq, onu ayıltmaq, insanları dərrakəli etməyin vacibliyi”ndən danışan Rəsulzadə göstərirdi ki, hər hansı "xalq hüquq və ixtiyarını, öz bacarıq və gücünü bilsə, o zaman heç kəs onu sıxıntı altında saxlaya bilməz”.

"Millət güclənməli və öz haqqına sahib olmalıdır” tezisini sonralar siyasi və ideoloji çalarlarla zənginləşdirən, bunun üçün milli partiya yaradılmasını zəruri sayan Rəsulzadə milli-ictimai tərəqqinin ən yüksək zirvəsini hədəf götürmüşdü. Amma bu zirvənin yolları istibdada qarşı mübarizədən, təqiblərdən, həbslərdən, İrana mühacirətdən, oradakı siyasi fəaliyyətdən, o cümlədən müasir tipli "İran nou” (Yeni İran) gündəlik qəzetinə rəhbərlikdən, Müsavat partiyasının yaradılmasından, Türkiyəyə sürgündən, orada iki il "Türk yurdu” dərgisində çalışmaqdan, "Türk ocaqları” təşkilatında yeni türklərlə siyasi mükalimələrdən, yenidən Bakıya qayıdıb siyasi və mətbu fəaliyyəti dirçəltməkdən, "Açıq söz” kimi milli məfkurəni yayan qəzeti nəşr etməkdən keçirdi.

Rusiyadakı Fevral burjua (1917) inqilabı və mütləqiyyətin devrilməsi Cənubi Qafqazda da siyasi şəraiti dəyişir. Azərbaycan istiqlalına uzanan yolun  daha çətin bir mərhələsi başlanır. Hələ İkinci Dünya müharibəsinin ilk aylarında Rəsulzadənin söylədiyi "bu müharibə bizim kimi basqı altında olan kiçik xalqlara nicat gətirəcəkdir” fikrini reallaşdırmaq imkanı yaranır. Bu dövrdə M.Əmin uzaqgörənliklə deyirdi ki, zaman ağır, gediləcək yol çox tikanlı və əngəllidir. "İrəlidə bir çox müşkülat və maneələri dəxi nəzərə almalıyıq. Dumanlı yollar keçmək və son məqsədə çatmaq üçün bir çox fədakarlıqlar etməli, səbat göstərməliyik”. Məhz millət naminə göstərilən bu fədakarlıq sayəsində M.Ə.Rəsulzadə və silahdaşları tarix qarşısında ağır imtahan verərək addım-addım Azərbaycanın müstəqilliyinə yaxınlaşırdılar.

Yeni siyasi şəraitin yeni diqtəsi var idi və artıq tanınmış siyasi liderə çevrilmiş Rəsulzadə bu şəraiti dəqiq qiymətləndirir və ona uyğun addımlar atırdı. Qafqaz Müsəlmanlarının Bakıda keçirilən qurultayında (15-20 aprel 1917) onun ərazi muxtariyyəti ideyasını irəli sürməsi dövrün diqtəsi idi. Bir aydan sonra isə Moskvada keçirilən Ümumrusiya Müsəlmanlarının qurultayında Rəsulzadə həmin ideyanı  Ə.Salikovun "milli-mədəni muxtariyyət” barədə qətnaməsinə qarşı qoyur və onun "ərazi müxtariyyəti” qətnaməsi böyük səs üstünlüyü ilə qəbul edilir.

Moskvadan qayıtdıqdan sonra rəhbərlik etdiyi Müsavat partiyasının fəaliyyətini canlandıran böyük siyasi lider bu təşkilatı N.Yusifbəylinin rəhbərlik etdiyi Türk-Ədəmi-Mərkəziyyət firqəsi ilə birləşdirməyə (17 iyun 1917) nail olur. Nəticədə güclü milli partiyaya çevrilmiş Müsavat 22 oktyabrda Bakı Şəhər Sovetinə keçirilən seçkilərdə parlaq qələbə qazanır. Bir ay sonra Zaqafqaziya Ümumrusiya Müəssislər Məclisinə keçirilən seçkilərdə də artıq Qafqazın ən güclü siyasi  partiyasına çevrilmiş Müsavatın qələbəsi heç kimi təəccübləndirmir. 1918-ci ilin fevralında işə başlayan Zaqafqaziya Seymində M.Ə.Rəsulzadənin rəhbərlik etdiyi Müsavat fraksiyası 30 nəfərlə təmsil olunurdu.

Qarşıdan isə tarixin çətin sınaqları gəlirdi: Bakıda Mart qırğınlarını dayandırmaq, ağır hərbi-siyasi şəraitdə millətə sahib çıxmaq, Osmanlı Türkiyəsi ilə diplomatik danışıqları genişləndirmək, Azərbaycanın müstəqilliyini elan etmək, Bakını işğaldan qurtarıb dövlət quruculuğu işlərinə başlamaq, Cümhuriyyəti dünyaya tanıtmaq…  Bunlar mürəkkəb tarixi şəraitdə reallaşdırılması çox çətin olan fövqəladə missiya idi. Amma "Azərbaycan qurtuluş hərəkatının ideoloqu” (M.B.Məmmədzadə), millətin istiqlal bayrağını yüksəltmiş böyük Rəsulzadə, onun siyasi məsləkdaşları və milli mücahidlər, Müsavat partiyası millətə qürur yaşadan bu tarixi missiyanın öhdəsindən şərəflə gəldilər…

Cümhuriyyətin süqutundan sonra tale Rəsulzadəyə istiqlal ideyalarını yaşatmaq və yaymaq şansı verdi. O, bir Vətən ayrısı kimi Cümhuriyyətin devrilməsini tarixin fasiləsi adlandırdı, səadət günəşinin yenə doğacağına ümidini itirmədi, milli ideyanın yeni nəsillərə ötürülməsi üçün dayanmadan çalışdı…

*   *   *

Tarixin ən həlledici anında "çəkilən zəhmətlərin, tökülən qanların, yakılan xanimanların, axıdılan göz yaşlarının bir təsəllisi vardır: İstiqlal” deyən M.Ə.Rəsulzadə Azərbaycan Cümhuriyyətinin banisi, xalqımızın minillik tarixində yetişdirdiyi ən böyük dühalardan biridir. Millət və dövlət qurucusudur. Bu xalqın siyasi məfkurəsinin, milli düşüncəsinin ən parlaq təmsilçisi, böyük mütəfəkkir və ideoloqdur. Onun adı azadlığın, gerçək demokratiyanın, milli hərəkat və istiqlalın, dövlət müstəqilliyinin və dövlətçilik şüurunun simvoludur. "İnsanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal” deyən Rəsulzadə bizim üçün həm də siyasi əxlaq, milli heysiyyət və qürur kodudur.

Hələ sağlığında "rəisi-Cümhur”, "Vətənimizin simayi-möhtərəmi”, "millət mücahidi”  adlandırılan M.Ə.Rəsulzadə təkcə praktik siyasətçi yox, həm də Qərbin və Şərqin böyük fikir adamları ilə yanaşı duracaq mütəfəkkirdir. Onun "Əsrimizin Səyavuşu”, "Azərbaycan Cümhuriyyəti”, "Milli dirilik”, ”İran türkləri”, ”Bakı tarixi”, "Azərbaycan milli hərəkat tarixi”, "Böyük Azərbaycan şairi Nizami” kimi əsərləri bizim üçün zəngin fikir xəzinəsidir. Bugün Azərbaycanın tarixi, siyasi taleyi, milli düşüncəsi və ideologiyası, o cümlədən türkçülük, turançılıq, azərbaycançılıq, islam, demokratiya və s. məsələlərlə bağlı elə bir sual yoxdur ki, Rəsulzadənin əsərlərində onun cavabı olmasın…

*   *   *

Bəs millətə və Vətənə bu qədər xidmətlərin müqabilində M.Ə.Rəsulzadəni niyə qısqanırlar, nəyə görə Cümhuriyyətin varisi olan bir məmləkətdə bu istiqlal fədaisinin xatirəsinə layiq olduğu ehtiram göstərilmir, əksinə bəzən o, çeşidli nadanların hücumuna məruz qalır? Əlbəttə, belə haqlı sualların çeşidli cavabları ola bilir. Amma bir cavab daha ağlabatandır: Rəsulzadə yeri ürəklərdə olan elə bir işıqdır ki,  çoxlarının gözünü qamaşdırır. Onu yalnız ruhla, qəlblə, könüllə, təmiz əxlaqla duymaq mümkündür. İnsanın bu ruhu və əxlaqı olmayanda hər şey ona yad görünür.

Jurnalist - Professor

 
 
Qulu Meherremli 
/mənbə - ayna.az /
Xəbər 1615 dəfə oxunub






Oxşar xəbərlər

Sabiq nazir ölkədən 14 milyon dolları NECƏ ÇIXARDI?
Makron Zelenski ilə razılaşdı: Putinlə görüş olacaq
Elçibəyin ailəsi Birinci vitse-prezidentə təşəkkür edib
VERGİLƏRİN SƏRTLƏŞƏN ÜZÜ… – Sahibkarların qorxusu əsaslıdırmı?
Saakaşvilidən Kiyev şəhəri ilə bağlı inanılmaz təklif
Aİ ayrı ölkələr üçün vizasız rejimi dayandıra bilər
Dünya çempionumuz yeni qurum yaratdı
Ağstafada qətliam qan davasıymış
Sabirabadda otyandıran manyak peyda olub
Türkiyə-ABŞ ziddiyyətinin əsas səbəbi iddia olundu
Eldar Sabiroğlu oğlundan imtina edib?
Qobu qəsəbəsində iki qardaş qonşular tərəfindən döyülüb
Sabirin büstü bu abırda - Cəlilabadda etiraz + FOTO
Qumarda borc aldığı 427 min dolları uduzdu
Gəncədə tanınmış idmançının oğlu 1 manata görə öldürüldü
Azərbaycanlı hakim UEFA-dan təyinat alıb
Kredit faizləri niyə yuxarıdır - ilginc faktlar
Dünyanın ən seksual qadını seçildi – FOTO
Qarabağda müharibə küləyi əsir - EHTİMAL
Ağstafada 8 nəfərin avtomatla güllələnməsiylə bağlı RƏSMİ AÇIQLAMA
Türkiyədə erməni dilində İLK KANAL AÇILDI: Ərdoğan da dəstəklədi - FOTO
Xırdalanda kişi 4-cü mərtəbədən yıxılıb
Türkiyə Silahlı Qüvvələri 77 PKK terrorçusunu zərərsizləşdirib
“Odlar Yurdu” Gənclər İB 7 yaşında
Tarixi debat bitdi, müzakirələr alovlandı - Video
Maykl Pompeo: ABŞ İranla müharibə istəmir
Pənah Hüseyn Surət Hüseynova od püskürdü: “... Qələt eləyir..”
“Neftçi” - “OİK-Xabarovsk” oyununun vaxtı dəyişdirilib
"AZTV"çilər Osman Nərimanoğlunu təhqir və təhdid etdi - Bu saytın fəaliyyəti qanunidirmi?
Yeni Zelandiyada güclü zəlzələ - sunami təhlükəsi var
Sakit Okeanda 6,1 bal gücündə zəlzələ olub
Azərbaycan, Rusiya və İran prezidentləri görüşəcək
NASA 2020-də Kosmosa turist yola salacaq
Ermənistanda icma başçısı güllələndi
"AXC Heydər Əliyevin təcrübəsindən istifadə edə bilmədi" - BAXCP sədri
"Bunu etsək, ermənilər Qarabağdan qaçacaq" - Rauf Arifoğlunun müsahibəsi - VİDEO
İsmayıllıda kafe yanıb
PEŞƏKARLARIN AŞAĞILANMASI… – “Belə elita ilə ölkədən əsər-əlamət qalmayacaq!”
Fuad Abbasovun səhhəti pisləşib
“Ermənilər Allahdan tələb etdi ki...”
YENİ: Azərbaycan ordusu erməniləri raketlə darmadağın etdi - VİDEO
Alim Qasımov kilsədə azan oxudu - Video
Mikayıl Cabbarov yenidən BF prezidenti seçildi
ŞOUPROBLEM! Nazilə uduzdu, yoxsa Xoşqədəm?!
Nazilə Xoşqədəmdən üzr istəməyəcəyini bəyan etdi
Bakı 5 saylı xəstəxanada rüşvət, özbaşınalıq, soyğunçuluq... - VİDEOLAR
Bugün Azərbaycanda Qurtuluş Günü qeyd edilir
Ədliyyə naziri Gəncədə vətəndaş qəbulu keçirdi
İsveçdə adaya 100 milyon kəpənək axın edib
Atəşkəs anlaşması qüvvəsini itirir - müharibə başlaya bilər
Baş nazirimiz Tacikistan Prezidenti ilə görüşüb
Həlimə Əliyevanın cənazəsi Kələkiyə göndərildi
Meray Kerinin intim görüntüləri üzə çıxdı - Video
Murad Köhnəqala azadlığa buraxıldı
Nazir jurnalistə qarşı iddiasını geri götürdü
Ədoğanın dəstəyi ilə Türkiyədə erməni telekanalı açılıb – “Luys” TV
ADAU-da Milli Qurtuluş günü ilə əlaqədar tədbir keçirilib
“Qan ver, yaşat!” Gəncə polisləri qan verdi
Oqtay Əsədov hirsləndi: Hadi müəllim, sizə də aiddir
Açıqlama: "Tankerləri ABŞ və İsrail partladıb"
Ankarada AXC-nin yaranmasının 101-ci ildönümü qeyd olunub
Ərdoğan Tacikistana səfər edib
“Yaltaq adam sonda mütləq əclaf olur…” (Şairlə Müsahibə)
ŞOK! Bakıda jurnalistin qızı və arvadı intihar etdi
Ornella Mutini həbs gözləyir
Nizami Cəfərov BDU-da kafedra müdiri seçildi
Vahid Əhmədov Lombardları sərt tənqid edib
Elçibəyin həyat yoldaşı vəfat edib - Türkiyədə
Qulaqlıqla 3 saatdan çox mahnı dinləmək olmaz
Milli Məclisdə büdcənin icrası müzakirə edilir

Bütün xəbərlər

2019 - SARI QABAN NƏLƏR VƏD EDİR?
love HƏR ŞEY "QABAN" KİMİ OLACAQ
love DEMOKRATİYAYA DOĞRU BİR AZ DA İRƏLİLƏYƏCƏYİK...
am DİNAMİK İNKİŞAFIMIZ DAVAM EDƏCƏK
lol HEÇ VECİMƏ DƏ DEYİL
tongue AZƏRBAYCANDAN BAŞ GÖTÜRÜB QAÇACAĞAM
crying TRAMP NEFTİN QİYMƏTİNİ QALDIRMAĞA NAİL OLACAQ
what QARABAĞI GERİ ALACAĞIQ
wink SƏN SAYDIĞINI SAY, GÖR Kİ, FƏLƏK NƏ SAYACAQ
recourse DOLLAR 2 MANATDAN BAHA OLACAQ
angry ACLIQ, YOXSULLUQ GƏLİR
tongue ALLAH BİLİR OLACAĞI...

«    İyun 2019    »
BeÇaÇCaCŞB
 
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
        Ünvan: Bakı şəhəri, Mətbuat prospekti, 529-cu məhəllə, Azərbaycan nəşriyyatı, 1-ci mərtəbə.
© Müəllif hüquqları qorunur. Məlumatdan istifadə etdikdə istinad mütləqdir. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.
Script time: [0.22113] initstartout [0.00019] initstartin [0.00099] calstart [0.01449] calend [0.00066] topnewsend [0.00515] rsssend [0.00000] ehgend [0.00653] tagsstart [0.00054] tag-initendin [0.00000] initendout [0.00001] weathend [0.00000] end [0.19254]