Bütün yenilikləri Facebook səhifənizdə izləyin. Yalnız "Bəyənirəm" edin.

15:48 - 15.12.2019  
Möhtəşəm yazı: - "Vətənimizin SİMAYİ - MÖHTƏRƏMİ"
Tarix: 30-01-2019, 23:26 | Bölmə: Xəbərlər » Maraqlı

və Cümhuriyyətin banisi M.Ə.Rəsulzadənin anadan olmasının 135 illiyinə

***

1955-ci il martın 7-də şaxtanın iliyə işlədiyi soyuq havada Ankaranın Əsri məzarlığında dərdli və üzücü bir hüzn hökm sürürdü. Səmadakı tutqun buludlar, sanki matəm içində imiş kimi ağır-ağır məzarlığa tərəf axışırdı. Azərbaycan Cümhuriyyətinin banisi, türk dünyasının böyük mütəfəkkiri, ədib və publisist, dünyanın müxtəlif yerlərinə səpələnmiş minlərlə azərbaycanlı mühacirin ümid yeri kimi baxdığı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə burada son mənzilə yola salınırdı. Dəfndə Türkiyənin dövlət və hökumət adamları, mərhumun yaxınları, məsləkdaşları ilə yanaşı, həm də SSRİ-dən və Şərqi Avropa ölkələrindən olan siyasi mühacirlər də iştirak edirdi.

Dəfn mərasimində çıxış edənlər M.Ə.Rəsulzadənin öz xalqının azadlığı, milli haqları və demokratiya uğrundakı dönməz mübarizəsindən, dühasının qüdrətindən danışır, onu bütün ömrü boyu ictimai ideallara sadiq görkəmli siyasi xadim, böyük düşüncə adamı və kristal şəxsiyyət kimi səciyyələndirirdilər. Bu çıxışlar tarixin yaddaşına həkk olunub və onların arasında tatar icmasının liderlərindən olan Abdulla Taymasın həqiqət dolu bu sözləri indi tez-tez sayrışır: "Rəsulzadə öz xalqının azadlığı və istiqlalı uğrunda mübarizədə hər şeyini – rahatlığını, sağlamlığını, ailəsini, nəhayət, bütün həyatını qurban verdi”…

*   *   *

XX əsrin böyük siyasi fırtınaları dövründə yaşamış M.Ə.Rəsulzadənin kəskin dramatik epizodlarla, siyasi yüksəliş və çarpışmalarla  dolu olan zəngin həyatı böyük romanların, əsl Hollivud filmlərinin mövzusudur. O, mətbəədə çalışdığı 17-18 yaşlarından siyasi fəaliyyətə başlamış, artıq 19 yaşında ikən "milli hissləri oyatmaq, rus məktəblərində oxudulmayan türkcəni öyrətmək, çarlıq əleyhinə yazılmış bəyannamələri yaymaq" məqsədilə Bakıda "Müsəlman Gənclik təşkilatı”nı yaratmışdı. Bir il sonra – 1904-cü ilin payızında  Cənubi Qafqazda ilk müsəlman sosial-demokrat təşkilatı "Hümmət”in yaradıcılarından biri və eyni adlı partiya qəzetinin redaktoru olmuşdur.

Bakıda böyük neft bumu ilə yanaşı, həm də ciddi ictimai oyanışın başlandığı bir dövrdə, xüsusən 1905-ci il inqilabından sonra siyasi fəaliyyətini genişləndirən M.Rəsulzadə mətbuatda da maraqlı yazılarla çıxış etməyə başlayır. "Şərqi-Rus”, "Hümmət”, "İrşad”, "Nicat”, "Dəvəti-Qoç”, "Təkamül”, "Yoldaş”, "Füyuzat” kimi aparıcı nəşrlərdə çap olunan publisitik və bədii yazıları ilə cəmiyyətdəki mövcud problemlərə toxunur, toplumun ağır dərdlərini dilə gətirir, o cümlədən  milli geriliyin səbəblərini açıb göstərirdi. Bu yazılarda açıq ifadə olunan siyasi baxışlar, o cümlədən milli kimlik, türkçülük məsələlərinə müasir yanaşmalar, eləcə də xeyriyyə cəmiyyətlərinin işindəki fəal iştirakı, açıq diskussiyalara qoşulması, tərcüməçilik və naşirlik fəaliyyəti Məhəmməd Əmini geniş dairələrdə tanıtmağa başlayır. Təsadüfi deyildir ki, böyük maarifçi H.B.Zərdabinin dəfnində (30 noyabr 1907) Əhməd bəy Ağayev, Əli bəy Hüseynzadə, Qara bəy Qarabəyov kimi böyük nüfuz sahibləri ilə yanaşı, 23 yaşlı M.Ə.Rəsulzadə də çıxış etmişdir.  "Cəmaətin gözlərini açmaq, onu ayıltmaq, insanları dərrakəli etməyin vacibliyi”ndən danışan Rəsulzadə göstərirdi ki, hər hansı "xalq hüquq və ixtiyarını, öz bacarıq və gücünü bilsə, o zaman heç kəs onu sıxıntı altında saxlaya bilməz”.

"Millət güclənməli və öz haqqına sahib olmalıdır” tezisini sonralar siyasi və ideoloji çalarlarla zənginləşdirən, bunun üçün milli partiya yaradılmasını zəruri sayan Rəsulzadə milli-ictimai tərəqqinin ən yüksək zirvəsini hədəf götürmüşdü. Amma bu zirvənin yolları istibdada qarşı mübarizədən, təqiblərdən, həbslərdən, İrana mühacirətdən, oradakı siyasi fəaliyyətdən, o cümlədən müasir tipli "İran nou” (Yeni İran) gündəlik qəzetinə rəhbərlikdən, Müsavat partiyasının yaradılmasından, Türkiyəyə sürgündən, orada iki il "Türk yurdu” dərgisində çalışmaqdan, "Türk ocaqları” təşkilatında yeni türklərlə siyasi mükalimələrdən, yenidən Bakıya qayıdıb siyasi və mətbu fəaliyyəti dirçəltməkdən, "Açıq söz” kimi milli məfkurəni yayan qəzeti nəşr etməkdən keçirdi.

Rusiyadakı Fevral burjua (1917) inqilabı və mütləqiyyətin devrilməsi Cənubi Qafqazda da siyasi şəraiti dəyişir. Azərbaycan istiqlalına uzanan yolun  daha çətin bir mərhələsi başlanır. Hələ İkinci Dünya müharibəsinin ilk aylarında Rəsulzadənin söylədiyi "bu müharibə bizim kimi basqı altında olan kiçik xalqlara nicat gətirəcəkdir” fikrini reallaşdırmaq imkanı yaranır. Bu dövrdə M.Əmin uzaqgörənliklə deyirdi ki, zaman ağır, gediləcək yol çox tikanlı və əngəllidir. "İrəlidə bir çox müşkülat və maneələri dəxi nəzərə almalıyıq. Dumanlı yollar keçmək və son məqsədə çatmaq üçün bir çox fədakarlıqlar etməli, səbat göstərməliyik”. Məhz millət naminə göstərilən bu fədakarlıq sayəsində M.Ə.Rəsulzadə və silahdaşları tarix qarşısında ağır imtahan verərək addım-addım Azərbaycanın müstəqilliyinə yaxınlaşırdılar.

Yeni siyasi şəraitin yeni diqtəsi var idi və artıq tanınmış siyasi liderə çevrilmiş Rəsulzadə bu şəraiti dəqiq qiymətləndirir və ona uyğun addımlar atırdı. Qafqaz Müsəlmanlarının Bakıda keçirilən qurultayında (15-20 aprel 1917) onun ərazi muxtariyyəti ideyasını irəli sürməsi dövrün diqtəsi idi. Bir aydan sonra isə Moskvada keçirilən Ümumrusiya Müsəlmanlarının qurultayında Rəsulzadə həmin ideyanı  Ə.Salikovun "milli-mədəni muxtariyyət” barədə qətnaməsinə qarşı qoyur və onun "ərazi müxtariyyəti” qətnaməsi böyük səs üstünlüyü ilə qəbul edilir.

Moskvadan qayıtdıqdan sonra rəhbərlik etdiyi Müsavat partiyasının fəaliyyətini canlandıran böyük siyasi lider bu təşkilatı N.Yusifbəylinin rəhbərlik etdiyi Türk-Ədəmi-Mərkəziyyət firqəsi ilə birləşdirməyə (17 iyun 1917) nail olur. Nəticədə güclü milli partiyaya çevrilmiş Müsavat 22 oktyabrda Bakı Şəhər Sovetinə keçirilən seçkilərdə parlaq qələbə qazanır. Bir ay sonra Zaqafqaziya Ümumrusiya Müəssislər Məclisinə keçirilən seçkilərdə də artıq Qafqazın ən güclü siyasi  partiyasına çevrilmiş Müsavatın qələbəsi heç kimi təəccübləndirmir. 1918-ci ilin fevralında işə başlayan Zaqafqaziya Seymində M.Ə.Rəsulzadənin rəhbərlik etdiyi Müsavat fraksiyası 30 nəfərlə təmsil olunurdu.

Qarşıdan isə tarixin çətin sınaqları gəlirdi: Bakıda Mart qırğınlarını dayandırmaq, ağır hərbi-siyasi şəraitdə millətə sahib çıxmaq, Osmanlı Türkiyəsi ilə diplomatik danışıqları genişləndirmək, Azərbaycanın müstəqilliyini elan etmək, Bakını işğaldan qurtarıb dövlət quruculuğu işlərinə başlamaq, Cümhuriyyəti dünyaya tanıtmaq…  Bunlar mürəkkəb tarixi şəraitdə reallaşdırılması çox çətin olan fövqəladə missiya idi. Amma "Azərbaycan qurtuluş hərəkatının ideoloqu” (M.B.Məmmədzadə), millətin istiqlal bayrağını yüksəltmiş böyük Rəsulzadə, onun siyasi məsləkdaşları və milli mücahidlər, Müsavat partiyası millətə qürur yaşadan bu tarixi missiyanın öhdəsindən şərəflə gəldilər…

Cümhuriyyətin süqutundan sonra tale Rəsulzadəyə istiqlal ideyalarını yaşatmaq və yaymaq şansı verdi. O, bir Vətən ayrısı kimi Cümhuriyyətin devrilməsini tarixin fasiləsi adlandırdı, səadət günəşinin yenə doğacağına ümidini itirmədi, milli ideyanın yeni nəsillərə ötürülməsi üçün dayanmadan çalışdı…

*   *   *

Tarixin ən həlledici anında "çəkilən zəhmətlərin, tökülən qanların, yakılan xanimanların, axıdılan göz yaşlarının bir təsəllisi vardır: İstiqlal” deyən M.Ə.Rəsulzadə Azərbaycan Cümhuriyyətinin banisi, xalqımızın minillik tarixində yetişdirdiyi ən böyük dühalardan biridir. Millət və dövlət qurucusudur. Bu xalqın siyasi məfkurəsinin, milli düşüncəsinin ən parlaq təmsilçisi, böyük mütəfəkkir və ideoloqdur. Onun adı azadlığın, gerçək demokratiyanın, milli hərəkat və istiqlalın, dövlət müstəqilliyinin və dövlətçilik şüurunun simvoludur. "İnsanlara hürriyyət, millətlərə istiqlal” deyən Rəsulzadə bizim üçün həm də siyasi əxlaq, milli heysiyyət və qürur kodudur.

Hələ sağlığında "rəisi-Cümhur”, "Vətənimizin simayi-möhtərəmi”, "millət mücahidi”  adlandırılan M.Ə.Rəsulzadə təkcə praktik siyasətçi yox, həm də Qərbin və Şərqin böyük fikir adamları ilə yanaşı duracaq mütəfəkkirdir. Onun "Əsrimizin Səyavuşu”, "Azərbaycan Cümhuriyyəti”, "Milli dirilik”, ”İran türkləri”, ”Bakı tarixi”, "Azərbaycan milli hərəkat tarixi”, "Böyük Azərbaycan şairi Nizami” kimi əsərləri bizim üçün zəngin fikir xəzinəsidir. Bugün Azərbaycanın tarixi, siyasi taleyi, milli düşüncəsi və ideologiyası, o cümlədən türkçülük, turançılıq, azərbaycançılıq, islam, demokratiya və s. məsələlərlə bağlı elə bir sual yoxdur ki, Rəsulzadənin əsərlərində onun cavabı olmasın…

*   *   *

Bəs millətə və Vətənə bu qədər xidmətlərin müqabilində M.Ə.Rəsulzadəni niyə qısqanırlar, nəyə görə Cümhuriyyətin varisi olan bir məmləkətdə bu istiqlal fədaisinin xatirəsinə layiq olduğu ehtiram göstərilmir, əksinə bəzən o, çeşidli nadanların hücumuna məruz qalır? Əlbəttə, belə haqlı sualların çeşidli cavabları ola bilir. Amma bir cavab daha ağlabatandır: Rəsulzadə yeri ürəklərdə olan elə bir işıqdır ki,  çoxlarının gözünü qamaşdırır. Onu yalnız ruhla, qəlblə, könüllə, təmiz əxlaqla duymaq mümkündür. İnsanın bu ruhu və əxlaqı olmayanda hər şey ona yad görünür.

Jurnalist - Professor

 
 
Qulu Meherremli 
/mənbə - ayna.az /
Xəbər 2352 dəfə oxunub






Oxşar xəbərlər

Xaçmaz polisi oğru yaxaladı
Magistral yolda sürət həddi dəyişib
Gədəbəy sakini meşə talanına "DUR" deyir - VİDEOŞİKAYƏT
Elvin İsayev Azərbaycana deportasiya edildi
Deputatın hər gün aldığı 5 min manat… – QALMAQAL
YAP-ın xanım deputatları yenidən namizəd olacaqmı?
4 il susan deputatlar mandatsız qalacaqlar
Azərbaycanda pilotsuz taksilər olacaq
“EuroHome”da malları yanan sahibkarlara şad XƏBƏR
İsa Qəmbərin oğlu da deputat olmaq istəyir
Daha bir “TENDER KRALI” - “Azərtranss”...
Milyarder niyə təngnəfəs olub və ya hansı yolun xəritəsi? - TƏHLİL
İlham Rəhimov hüquq ictimaiyyətini Moskvaya yığdı - yeni dövlət modeli axtarılır
Azərbaycan neftinin qiyməti 70 dolları ötüb
İsfəndiyar Axundovdan Mehriban Əliyevaya şikayət: Dövlətin torpağı və pulu ərəblərə satıldı – VİDEO
AzTV-nin keçmiş sədrinin qızı bir ayda 5 şirkət yaratdı
Şəmkirdə yük qatarı qadını vuraraq öldürüb
Paşinyan “Qarabağ klanı” ilə haqq-hesab çəkir
Türkiyə Bakıdan qazın qiyməti ilə bağlı nə istəyib?
Ermənistanda saxta hərbi sənəd aşkarlandı
Sərdar Cəlaloğludan “Eurohome” yanğını ilə bağlı şok açıqlama - VİDEO
"Forbes" 2019-cu ilin ən nüfuzlu qadınlarının adlarını açıqlayıb
PKK-da parçalanmalar davam edir
USAID-in Azərbaycandakı nümayəndəsi ADAU-da olub
OBA marketlər şəbəkəsinin keçmiş əməkdaşları saxlanılıb - SİYAHI
Refat Çubarov hava limanında saxlanıldı
Berlin rus diplomatlarını qovdu – Kremldən cavab
“Həzi Aslanov”un bir çıxışı bağlana bilər (RƏSMİ)
Bu rayonların pensiya təyinatında dəyişikliklər olundu
"Vətəndaşımız səsini verdikcə dövlətimiz güclənir"
Siyavuş Novruzov parlamentə getmir? - Açıqlama
Leyla Əliyeva babasını belə andı – Video
Gülalıyev niyə sağalmır? – şok detallar
"Netflix" 4 milyona yaxın abunəçisini itirə bilər
Prezident Heydər Əliyevin məzarını ziyarət edib - FOTO
12 dekabr – Ümummilli lider Heydər Əliyevin anım günüdür!
"HANSI MİRŞAHİN DÜZ DANIŞIR?" - Eynulla Fətullayev də Mirşahini vicdanlı olmağa çağırdı
Bakıda övladlarına işgəncə verən ata həbs edildi
İlham Əliyev Prezident Administrasiyasında yeni təyinat etdi
“VAZ" piyadanı vurub öldürdü - Maştağada
“Şərurlu İsfəndiyar” şirkəti ilə bağlı Prezidentə edilən şikayətdən danışdı, sakinləri ittiham etdi
Ölkədən qaçan məmur bu şəxslərin yaxınıdır
Bu qədər pirotexniki məmulatlar gömrükdən necə keçirilir? - MÜRACİƏT
Çexiya Sarkisyanın qardaşı oğlunu İrəvana təhvil verəcək
"EUROHOME" QƏSDƏN YANDIRILIB, YOXSA...?
Nə vaxta qədər BOYKOT? – İdeal seçki olmayacaq, amma...
TDƏŞ ölkələrinin sahibkarlar üçün ortaq biznes portalı yaradılıb
YAP-ın yeni namizədlər siyahısında kimlər olacaq?
Rusiyada zəncirvarı qəzada 48 avtomobil toqquşub
Stalini necə qoruyurdular? – təzadlı rəylər
Növbəti illərdə referendum keçirilə bilər - səbəb
DSX "Ceyrançöl"də baş verən insidentlə bağlı məlumat yayıb
Cəbhədə atəşkəs pozulub
Vasif Talıbovun gözlənilən qərarına Bakıdan İZAHAT
Bakıda fövqəladə yanğın - “EuroHome” niyə kül oldu...
RƏZALƏT! ADAU rektoru akademik məsləhətçilər seçəndə gender bərabərliyini və təlimatı niyə pozub?
Dünya ölkələrinin xarici borc bəlası - Azərbaycan şükür içində
Sərdar Cəlaloğlu: “...Siyasətdən getməsəm, insan deyiləm”
“Kuklaoynadanlardan qurtulmuşuq” – Milyarder Fərhad Əhmədov iqtidara “yol xəritəsi” təklif edir!
Azərbaycanlı professora 4 milyon avro mükafat
Azərbaycanlı modeldən Dubayda seksual – FOTOSESSİYA
Anar Ələkbərov Oqtay Gülalıyevlə bağlı Aslan İsmayılova zəng vurdu
Ağ Ev: Trampa qarşı ittihamlar yalandır
Bakıda "KamAZ" iki tələbəni vuraraq öldürüb
HAMI DEPUTAT OLMAQ İSTƏYİR, BƏS SEÇİCİ KİM OLACAQ?
Əbu Bəkr məscidi yenidən açılacaq - RƏSMİ
Azərbaycanın keçmiş nazirinə heykəl qoyuldu - Fotolar
Bakıda ticarət mərkəzi yanır - Video
Putin prezident olmayacaq - Simonyan
Mənsimov Gülalıyevin oğlunun iddiasına cavab verdi

Bütün xəbərlər

2019 - SARI QABAN NƏLƏR VƏD EDİR?
love HƏR ŞEY "QABAN" KİMİ OLACAQ
love DEMOKRATİYAYA DOĞRU BİR AZ DA İRƏLİLƏYƏCƏYİK...
am DİNAMİK İNKİŞAFIMIZ DAVAM EDƏCƏK
lol HEÇ VECİMƏ DƏ DEYİL
tongue AZƏRBAYCANDAN BAŞ GÖTÜRÜB QAÇACAĞAM
crying TRAMP NEFTİN QİYMƏTİNİ QALDIRMAĞA NAİL OLACAQ
what QARABAĞI GERİ ALACAĞIQ
wink SƏN SAYDIĞINI SAY, GÖR Kİ, FƏLƏK NƏ SAYACAQ
recourse DOLLAR 2 MANATDAN BAHA OLACAQ
angry ACLIQ, YOXSULLUQ GƏLİR
tongue ALLAH BİLİR OLACAĞI...

«    Dekabr 2019    »
BeÇaÇCaCŞB
 
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
 
        Ünvan: Bakı şəhəri, Mətbuat prospekti, 529-cu məhəllə, Azərbaycan nəşriyyatı, 1-ci mərtəbə.
© Müəllif hüquqları qorunur. Məlumatdan istifadə etdikdə istinad mütləqdir. Məlumat internet səhifələrində istifadə edildikdə müvafiq keçidin qoyulması mütləqdir.
Script time: [0.28490] initstartout [0.00024] initstartin [0.00104] calstart [0.01294] calend [0.00079] topnewsend [0.01201] rsssend [0.00000] ehgend [0.01043] tagsstart [0.00094] tag-initendin [0.00000] initendout [0.00001] weathend [0.00000] end [0.24647]